આજેદેશભરના કરોડો મોબાઇલ ફોન પર અચાનક જોરદૃાર સાયરન સાથે Extremely Severe Aler નામનો મેસેજ દેખાયો. ઘણા લોકો એક ક્ષણ માટે ગભરાઈ ગયા. કેટલાકને લાગ્યું કે કદૃાચ કોઈ મોટી આપત્તિ આવી છે, તો કેટલાકે ફોન હેક થયો હોવાની શંકા પણ વ્યક્ત કરી. પરંતુ હકીકતમાં આ કોઈ વાસ્તવિક આપત્તિની ચેતવણી નહોતી. આ ભારત સરકાર દ્વારા દેશવ્યાપી જાહેર ચેતવણી વ્યવસ્થાની પરીક્ષણ કવાયત હતી.
આ પરીક્ષણનો મુખ્ય હેતુ એ હતો કે ભવિષ્યમાં ભૂકંપ, પૂર, વાવાઝોડું, આગ, ઔદ્યોગિક દૃુર્ઘટના અથવા અન્ય જાહેર આપત્તિ જેવી પરિસ્થિતિમાં સરકાર નાગરિકો સુધી કેટલી ઝડપથી અને અસરકારક રીતે સંદૃેશ પહોંચાડી શકે. આજનો એલર્ટ એ જ દિૃશામાં એક મહત્વપૂર્ણ પગલું છે.
સામાન્ય રીતે લોકો મોબાઇલમાં મળતા જીસ્જી સાથે પરિચિત છે. પરંતુ આજનો એલર્ટ સામાન્ય જીસ્જી નહોતો. તે Cell Broadcast ટેક્નોલોજી દ્વારા મોકલાયો હતો. સામાન્ય જીસ્જી એક વ્યક્તિગત નંબર પર મોકલવામાં આવે છે, જ્યારેCell Broadcastચોક્કસ વિસ્તારમાં આવેલા મોબાઇલ ટાવર સાથે જોડાયેલા તમામ મોબાઇલ પર એકસાથે મેસેજ મોકલી શકાય છે. તેમાં મોબાઇલ નંબર એકત્ર કરવાની જર પડતી નથી. એટલે હજારો નહીં, લાખો લોકો સુધી સેકન્ડોમાં ચેતવણી પહોંચાડી શકાય છે.
આ ટેક્નોલોજીનું મહત્વ ખાસ કરીને આપત્તિ સમયે વધી જાય છે. જો ભૂકંપ, પૂર, વાવાઝોડું, આગ અથવા અન્ય ગંભીર પરિસ્થિતિ સર્જાય, તો લોકો સુધી તાત્કાલિક ચેતવણી પહોંચાડવી જીવનરક્ષક બની શકે છે. આજની કવાયત એ જ ક્ષમતાની કસોટી હતી.
ઘણા લોકો માટે આજનો અનુભવ નવો હતો. અચાનક જોરદૃાર અવાજ આવતા સ્વાભાવિક રીતે ગભરાટ થયો. કેટલાક લોકોએ તરત જ પરિવારજનોને ફોન કર્યા, કેટલાકે સોશિયલ મીડિયા પર પ્રશ્ર્નો પૂછ્યા. શું કોઈ હુમલો થયો છે?, શું યુદ્ધનો ખતરો છે?, શું ફોન હેક થયો છે? જેવી ચર્ચાઓ શ થઈ ગઈ. આ પ્રતિક્રિયા બતાવે છે કે ટેક્નોલોજી ઝડપથી માહિતી પહોંચાડે છે, પરંતુ ડિજિટલ જાગૃતિ પૂરતી ન હોય તો ગેરસમજ પણ ઊભી થઈ શકે છે.
આજના સમયમાં જાહેર સુરક્ષા માત્ર કુદૃરતી આપત્તિ સુધી મર્યાદિત નથી. ખોટી માહિતી, ફેક મેસેજphishing links, deepfake r વિડિયો અને સોશિયલ મીડિયા પર ફેલાતી અફવાઓ પણ જાહેર સુરક્ષાને અસર કરે છે. કોઈ વાસ્તવિક આપત્તિ સમયે સત્તાવાર એલર્ટ સાથે જો ખોટી અફવા ફેલાઈ જાય, તો લોકો ગભરાટમાં ખોટા નિર્ણયો લઈ શકે છે. તેથી સત્તાવાર એલર્ટ સિસ્ટમ જેટલી જરી છે, એટલી જ જરી માહિતીની ચકાસણી અને ડિજિટલ સમજ છે.
આજનો એલર્ટ માત્ર ટેક્નોલોજીનો પ્રયોગ નહોતો. તે જાહેર વ્યવસ્થા, આપત્તિ વ્યવસ્થાપન અને નાગરિક વિશ્ર્વાસની કસોટી પણ હતી. આવા પરીક્ષણોથી જાણી શકાય છે કે અલગ-અલગ ટેલિકોમ નેટવર્ક પર મેસેજ કેટલી ઝડપથી પહોંચે છે, લોકો તેની પ્રતિક્રિયા કેવી આપે છે અને ગભરાટ કે ગેરસમજ ક્યાં ઊભી થાય છે. ભવિષ્યમાં આવી માહિતી વધુ અસરકારક જાહેર ચેતવણી વ્યવસ્થા બનાવવામાં મદૃદૃપ બની શકે છે.
આ ઘટનાએ એક મહત્વની બાબત સ્પષ્ટ કરી છે ઽ ટેક્નોલોજી તૈયાર હોવી પૂરતી નથી, લોકો તૈયાર હોવા પણ એટલા જ જરી છે. લોકો સમજે કે દરેક જોરદૃાર એલર્ટનો અર્થ વાસ્તવિક આપત્તિ જ હોય એવું નથી. પહેલું કામ ગભરાવાનું નહીં, પરંતુ મેસેજ ધ્યાનથી વાંચવાનું છે.
સામાન્ય નાગરિક માટે કેટલીક સરળ બાબતો મહત્વની છે. અચાનક એલર્ટ આવે તો ગભરાશો નહીં. મેસેજ ધ્યાનથી વાંચો. અજાણી અફવા કે અપુષ્ટ માહિતી આગળ મોકલશો નહીં. સત્તાવાર સ્ત્રોતમાંથી માહિતીની ખાતરી કરો. પરિવારના વડીલો અને બાળકોને સમજાવો કે આવા એલર્ટ ક્યારેક પરીક્ષણનો ભાગ પણ હોઈ શકે છે.
સાયબર સુરક્ષા હવે માત્ર ટેક્નિકલ વિભાગનો વિષય નથી રહી. તે જાહેર સુરક્ષા, નાગરિક વિશ્ર્વાસ અને ડિજિટલ જવાબદૃારી ઽ ત્રણેય સાથે જોડાયેલો વિષય બની ગયો છે. આજે મોબાઇલ પર સંભળાયેલો સાઇરન માત્ર અવાજ નહોતો, તે દૃેશની ડિજિટલ તૈયારીનો સંકેત હતો.