પ્રશ્ન: હું 18 વર્ષના દીકરાની માતા છું. અમે જબલપુરમાં રહીએ છીએ. મારો દીકરો હંમેશા અભ્યાસમાં ટોપર રહ્યો છે. પહેલા ધોરણથી બારમા ધોરણ સુધી, તે શાળાનો શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થી, ગોલ્ડન બોય હતો.
તેના શિક્ષકો અને અમે પણ હંમેશા તેને શ્રેષ્ઠ હોવાનો અહેસાસ કરાવતા. પરંતુ ગયા વર્ષે દિલ્હીની સેન્ટ સ્ટીફન કોલેજમાં પ્રવેશ મેળવ્યા પછી, તેનું શૈક્ષણિક પરફોર્મન્સ બગડ્યું છે. તેનો આત્મવિશ્વાસ પણ ઘટ્યો છે. કદાચ તેને દુઃખ થાય છે કે તે હવે કોલેજમાં શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થી નથી. ત્યાં તેના કરતા વધુ સારા લોકો છે. એક વાર, તેણે આડકતરી રીતે કહ્યું પણ હતું કે, ‘મમ્મી, હું શ્રેષ્ઠ નથી.’ શું અમારાથી કોઈ ભૂલ થઈ ગઈ? અમારે તેને આટલો સ્ટાર જેટલો અનુભવ કરાવવો જોઈતો ન હતો. બાળક હવે ઘણીવાર ઉદાસ અને ગુમસુમ રહે છે. હું તેના વિશે ખૂબ ચિંતિત છું. ડૉક્ટર, કૃપા કરીને મને મદદ કરો.
નિષ્ણાત – ડૉ. દ્રોણ શર્મા, કન્સલ્ટન્ટ મનોચિકિત્સક, આયર્લેન્ડ, યુકે. યુકે, આઇરિશ અને જિબ્રાલ્ટર મેડિકલ કાઉન્સિલના સભ્ય.
પૂછવા બદલ આભાર. તમારી ચિંતા વાજબી છે. જ્યારે પણ નાના શહેરનો પ્રતિભાશાળી વિદ્યાર્થી દિલ્હીમાં સેન્ટ સ્ટીફન જેવી પ્રતિષ્ઠિત સંસ્થામાં કે IITમાં ભણે છે, ત્યારે તેમને ખ્યાલ આવે છે કે દુનિયામાં વધુ સક્ષમ વિદ્યાર્થીઓ છે. તેઓ તેમના નાના શહેરમાં શ્રેષ્ઠ હતા, પરંતુ હવે તેઓ આ મોટી જગ્યાએ શ્રેષ્ઠ નથી રહ્યા.
આ વિદ્યાર્થી અને માતાપિતા બંને માટે ભાવનાત્મક રીતે ખૂબ જ દુઃખદ અનુભવ હોઈ શકે છે. તમારી અને તમારા પુત્રની વાર્તા એવી છે જેનાથી નાના શહેરોમાં રહેતા ઘણા માતાપિતા પરિચિત થઈ શકે છે અને શીખી શકે છે.
વર્ષો સુધી, તમારો દીકરો તેની શાળા અને શહેરમાં ટોપર રહ્યો. બધાએ તેની પ્રશંસા કરી અને તેને રોલ મોડેલ માન્યો. માતાપિતા અને શિક્ષકો, બધાએ પ્રેમ અને ગર્વથી કહ્યું, ‘તું બેસ્ટ છે’ જેમ તમે પોતે લખ્યું છે, તમે અને તેની આસપાસના લોકોએ તેને સ્ટાર જેવો અનુભવ કરાવ્યો.
પરંતુ તે જે યુનિવર્સિટીમાં ભણી રહ્યો છે તેમાં દેશના વિવિધ શહેરોના શ્રેષ્ઠ વિદ્યાર્થીઓ છે. તેઓ બધા તેમની શાળાઓ અને શહેરોમાં શ્રેષ્ઠ છે. અચાનક સરેરાશ અનુભવવું સ્વાભાવિક છે. આનાથી આત્મવિશ્વાસ અને પ્રેરણા ગુમાવી શકે છે, અને વ્યક્તિ પોતાની ક્ષમતાઓ અને મૂલ્ય પર પ્રશ્ન ઉઠાવવાનું શરૂ કરે છે.
પણ અહીં સમજવા જેવી સૌથી અગત્યની વાત એ છે કે-
- આ બધી લાગણીઓ સામાન્ય છે
- આ નિષ્ફળતા નથી
- આ એક ડેવલપમેન્ટલ ટ્રાન્ઝિશન છે
- આ ભાવનાત્મક પરિપક્વતાની શરૂઆત છે
- ઘણા લોકો આ તબક્કામાંથી પસાર થાય છે અને વધુ સમજદાર અને પરિપક્વ બને છે
માતાપિતાએ શું કરવું જોઈએ?
આવી સ્થિતિમાં, સૌથી મોટો પ્રશ્ન એ ઊભો થાય છે: માતાપિતાએ શું કરવું જોઈએ? હું નીચે આપેલા કેટલાક મુદ્દાઓમાં આ સમજાવવાનો પ્રયાસ કરીશ.
1. બાળકનો બચાવ નહીં તેને આશ્વાસન આપો
તમારા દીકરાને યાદ કરાવો કે તેણે અત્યાર સુધી જે સફળતા અને સિદ્ધિઓ મેળવી છે તે નિર્વિવાદ છે. તેની બુદ્ધિ અને પ્રતિભા નિર્વિવાદ છે. હવે જે બદલાયું છે તે તેની ક્ષમતાઓ નથી, પરંતુ તેની આસપાસના સંજોગો છે. દેશની ટોચની કોલેજમાં અભ્યાસ કરવાનો અર્થ એ છે કે તે હવે અસંખ્ય ઉચ્ચ કક્ષાના વિદ્યાર્થીઓ સાથે સ્પર્ધા કરી રહ્યો છે. અહીં, સરેરાશ વિદ્યાર્થીને પણ ઉત્તમ માનવામાં આવે છે. તમારે તમારા બાળકને વાસ્તવિકતાથી બચાવવાની જરૂર નથી, પરંતુ તેને ખાતરી આપવાની જરૂર છે કે તેની ક્ષમતાઓ પહેલા જેવી જ છે. તે એટલો જ સક્ષમ છે.
2. શ્રેષ્ઠ ન હોવું એ સામાન્ય વાત છે
‘ટોપર્સ’ ને પણ ક્યારેક એ વાસ્તવિકતાનો સામનો કરવો પડે છે કે, તેઓ હંમેશા ટોચ પર રહેશે નહીં. ક્યારેક કોઈ તેમને વટી જશે. તમારા દીકરાને સમજાવો કે યુનિવર્સિટી જીવન ફક્ત સારા ગ્રેડ મેળવવા અને પરીક્ષામાં ટોચનું સ્થાન મેળવવા વિશે નથી. અહીં, આપણે જીવનની શાળામાં પણ પ્રવેશ મેળવીએ છીએ અને જીવનના મહત્વપૂર્ણ પાઠ શીખીએ છીએ.
- આપણે શીખીએ છીએ કે કેવી રીતે શીખવું.
- આપણે સ્પર્ધાનું અવલોકન કરવાનું અને અનુકૂલન સાધવાનું શીખીએ છીએ.
- આપણે હારવાનું શીખીએ છીએ અને ગૌરવ સાથે હાર સ્વીકારીએ છીએ.
- આપણે અસ્તિત્વ ટકાવી રાખવા માટે જરૂરી સામાજિક કૌશલ્યો શીખીએ છીએ.
- આપણે બીજા ક્રમે આવ્યા પછી પણ પ્રથમ આવનાર વ્યક્તિને અભિનંદન આપવાનું શીખીએ છીએ.
- લાંબા ગાળે, આ જીવનના અનુભવો ફક્ત ડિગ્રી અને માર્ક્સ કરતાં વધુ ઉપયોગી છે.
3. પોતાનું મૂલ્યાંકન કરો, ટીકા ન કરો
સ્વ-મૂલ્યાંકન શીખવા માટે આ એક ઉત્તમ સમય છે. તમારા બાળકને તેમની શક્તિઓ અને નબળાઈઓનું પ્રામાણિકપણે મૂલ્યાંકન કરવા માટે પ્રોત્સાહિત કરો. ભૂતકાળમાં તેમના માટે કયા કૌશલ્યો કામ કરી ચૂક્યા છે અને તેમને કઈ નવી કુશળતા ઉમેરવા, શીખવા અને બદલવાની જરૂર છે તે જાણો. આ ‘મહત્તમતા’ નો પાયો છે. તે કૌશલ્ય છે જે આપણને જીવનભર શીખવા અને સુધારવામાં મદદ કરે છે.
4. શ્રેષ્ઠ ન બનો, તમારું શ્રેષ્ઠ આપો
તમારા બાળકનું ધ્યાન ‘શ્રેષ્ઠ બનવા’ થી ‘તેનું શ્રેષ્ઠ કરવા’ પર ફેરવો. સિદ્ધિ પ્રેરણામાં બે નિર્ણાયક પરિબળો છે:
- ચિંતા (હું નિષ્ફળ ન થવો જોઈએ)
- આકાંક્ષા (હું વધુ સારો થવા માગુ છુ.)
તમારા દીકરાને આ બે શક્તિઓનું સંતુલન કેવી રીતે બનાવવું તે શીખવો. તેની સફળતાની જ નહીં, પણ તેના પ્રયત્નો અને મહેનતની પણ પ્રશંસા કરો.
5. સંતુલન એ જીવનનો મંત્ર છે
બાળકો જ્યારે અભ્યાસની સાથે સાથે તેમના સ્વાસ્થ્ય, મિત્રતા અને નવરાશનું પણ ધ્યાન રાખે છે ત્યારે સફળતાનો માર્ગ સરળ બને છે. તમારા બાળકના જીવનમાં સામાજિક જોડાણો, રમતગમત અને સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓને પ્રોત્સાહન આપો. તે બર્નઆઉટને અટકાવે છે અને તેમનો આત્મવિશ્વાસ વધારે છે.