રાજવાસણા ખાતે નિર્મિત ગુજરાતના પ્રથમ રબર ડેમમાં પાણી સંગ્રહની માંગ.
છોટાઉદેપુરના બોડેલી તાલુકાના રાજવાસણા ગામે હેરણ નદી પર ગુજરાતનો સૌપ્રથમ રબર ડેમ આકાર પામી રહ્યો છે. આ ડેમનું કામ હવે અંતિમ તબક્કામાં પહોંચ્યું છે, ત્યારે આ વિસ્તારના ખેડૂતો દ્વારા ડેમમાં વહેલી તકે પાણીનો સંગ્રહ કરવાની માગ જોર પકડી રહી છે. રાજવાસણા અને ચલામલી સહિતના ગ્રામ્ય વિસ્તારો લાંબા સમયથી મોટે ભાગે વરસાદ પર આધારિત ખેતી કરે છે. સામાન્ય રીતે ચોમાસું પૂરૂ થતાં જ અહીં ભૂગર્ભ જળસ્તર ઝડપથી નીચે ઉતરી જાય છે, જેના કારણે ખેડૂતોને સિંચાઈ કરવામાં મોટી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડે છે.
વર્ષો અગાઉ હેરણ નદી પર એક આડબંધ બનાવીને પાણી રોકવાનો પ્રયાસ કરાયો હતો, પરંતુ સમય જતાં તે માટી અને કાંપથી સંપૂર્ણપણે ભરાઈ ગયો હતો. ખેડૂતોની આ વર્ષો જૂની માંગને ધ્યાને રાખીને તંત્ર દ્વારા નવો રબર ડેમ તૈયાર કરવામાં આવ્યો છે. આ ડેમ થકી ૨૫ થી વધુ ગામોના ખેડૂતોને સિંચાઈ માટે પાણી મળશે અને ભૂગર્ભ જળસ્તર જાળવી રાખવામાં મોટી મદદ મળશે તેવી પ્રબળ આશા છે.
રબર ડેમની વિશેષ ટેક્નોલોજી ગુજરાતના પ્રથમ રબર ડેમની કામગીરી તદ્દન આધુનિક પદ્ધતિથી કરવામાં આવી છે. ચોમાસાની સિઝનમાં જ્યારે નદીમાં પાણીનો પ્રવાહ ખૂબ વધુ હોય, ત્યારે રબર બ્લેડરમાંથી હવા કાઢી લેવામાં આવે છે જેથી પાણી કોઈપણ અવરોધ વગર ઉપરથી પસાર થઈ શકે. જ્યારે ચોમાસાનો અંતિમ તબક્કો આવે અને પાણીનો સંગ્રહ કરવાનો સમય થાય, ત્યારે બ્લેડરમાં હવા ભરીને તેને ઊંચું કરવામાં આવે છે. આનાથી નદીનું વહેતું પાણી સરળતાથી રોકી શકાય છે.
પાણી સંગ્રહ ન થવાને કારણે ઉદ્ભવતા સવાલો હાલ ડેમનું બાંધકામ પૂર્ણ થવા આવ્યું હોવા છતાં હજુ સુધી બ્લેડર ઊંચા કરવામાં આવ્યા નથી, જેના પરિણામે હેરણ નદીનું અમૂલ્ય પાણી વહીને વેડફાઈ રહ્યું છે. આ સ્થિતિને લઈને સ્થાનિક ખેડૂતોમાં અનેક પ્રકારના સવાલો ઉઠી રહ્યા છે કે જો આગામી સમયમાં વરસાદ ખેંચાઈ જશે, તો આ ડેમ સમયસર કેવી રીતે ભરાશે?
એક તરફ ચાલુ વર્ષે અપૂરતા વરસાદને કારણે ખેડૂતો પોતાના તૈયાર પાકની ચિંતામાં મુકાયા છે, તો બીજી તરફ ડેમ તૈયાર હોવા છતાં પાણીનો સંગ્રહ ન થવાથી તેમની મુશ્કેલીઓમાં વધારો થયો છે. ખેડૂતોનું સ્પષ્ટપણે કહેવું છે કે જ્યારે સારો વરસાદ હોય ત્યારે પાણી વહી જાય તો વાંધો નથી, પરંતુ જો હવે વરસાદ ન પડે તો નદીમાં વહી રહેલા પાણીને તાત્કાલિક ધોરણે રોકીને સંગ્રહ કરવો અનિવાર્ય છે.
ઓછા વરસાદ વચ્ચે હેરણ નદીનું પાણી સતત વહી રહ્યું છે અને ખેડૂતોની મીટ હવે આ રબર ડેમના બ્લેડર તરફ છે. શું તંત્ર દ્વારા સમયસર પાણી રોકવામાં આવશે? અને શું આ ડેમ ચાલુ વર્ષે ખરેખર ખેડૂતો માટે સિંચાઈની સાચી આશા બનશે? તે તો હવે આવનારો સમય જ નક્કી કરશે.