નરવણે કહે છે. નરવણેએ કહૃાું કે પાકિસ્તાન તરફથી તાત્કાલિક ખતરો મુખ્યત્વે આતંકવાદની સતત હાજરીને કારણે છે
ભારતના ભૂતપૂર્વ સેના પ્રમુખ મનોજ મુકુંદ નરવણે ફરી એકવાર તેમના પુસ્તક માટે હેડલાઇન્સમાં છે. અગાઉ, તેમના પુસ્તક, ‘ફોર સ્ટાર્સ ઓફ ડેસ્ટીની’, સંસદના બજેટ સત્રમાં મોટો વિક્ષેપ પાડ્યો હતો. પરંતુ આ વખતે, એમએમ નરવણે તેમના પુસ્તકના વિમોચનને કારણે સમાચારમાં છે. પુસ્તક વિમોચન સમયે, ભૂતપૂર્વ સેના પ્રમુખ એમએમ નરવણેએ ભારતના પડકારોની વિગતવાર ચર્ચા કરી. નરવણેએ જણાવ્યું હતું કે ભારત માટે વાસ્તવિક પડકાર પાકિસ્તાન નહીં, પરંતુ ચીન છે. તેમણે એમ પણ કહ્યું હતું કે જો તમે શાંતિ ઇચ્છો છો, તો યુદ્ધ માટે તૈયાર રહો.
ભૂતપૂર્વ ભારતીય સેના પ્રમુખ એમએમ નરવણેએ પુણેમાં તેમના અનેક પુસ્તકોમાંથી પ્રથમ, “ધ ક્યુ એન્ડ ધ ક્લાસિફાઇડઃ અનઅ‹થગ મિલિટરી મિથ્સ એન્ડ મિસ્ટ્રીઝ”નું વિમોચન કર્યું. તેમણે ભારપૂર્વક જણાવ્યું હતું કે આતંકવાદના સતત ખતરાને કારણે ભારતનું ધ્યાન મોટાભાગે પાકિસ્તાન પર કેન્દ્રિત થયું છે, પરંતુ ચીન ઘણા ક્ષેત્રોમાં ભારતનો મુખ્ય હરીફ બનવા માટે તૈયાર છે.
ચીન માટે ‘દુશ્મન’ શબ્દનો ઉપયોગ કરવાનું ટાળતા, નરવણેએ કહ્યું કે ભારતે બેઇજિંગ સાથે લાંબા સમયથી ચાલી રહેલા મતભેદોને વાતચીત દ્વારા ઉકેલવાની જરૂર છે, સાથે સાથે મજબૂત લશ્કરી પ્રતિરોધકતા પણ જાળવી રાખવી જોઈએ.
નરવણેએ આ પ્રસંગે કહ્યું કે ભારતે પાકિસ્તાન અને ચીન બંને સાથે યુદ્ધો લડ્યા છે. બંને સાથે સરહદ વિવાદ હજુ પણ વણઉકેલાયેલો છે. બંને દેશો અલગ અલગ પડકારો ઉભા કરે છે. નરવણેએ કહ્યું, “પાકિસ્તાન અને ચીન સંપૂર્ણપણે અલગ છે. અમે બંને સાથે યુદ્ધો લડ્યા છે. અમારી સરહદો પરના વિવાદો વણઉકેલાયેલા રહ્યા છે. તેથી, તેઓ હંમેશા ખતરો અને પડકાર તરીકે અમારા રડાર પર રહેશે.”
ભૂતપૂર્વ આર્મી ચીફે કહ્યું, “આપણે પાકિસ્તાન સાથે મોટા યુદ્ધો લડ્યા છીએ, અને આતંકવાદને સતત ટેકો આપવાને કારણે અમારું ધ્યાન પશ્ચિમી સરહદ પર છે. પરંતુ મને લાગે છે કે અમે ખૂબ સ્પષ્ટ છીએ કે આગામી વર્ષોમાં અને લાંબા ગાળે ચીન અમારું મુખ્ય હરીફ બનશે. અને હું જાણી જોઈને ‘દુશ્મન’ નહીં, પણ ‘સ્પર્ધક’ શબ્દનો ઉપયોગ કરી રહ્યો છું.”
નરવણે કહ્યું કે ચીન રાજકારણ, અર્થતંત્ર, વેપાર અને લશ્કરી બાબતો સહિત ઘણા ક્ષેત્રોમાં ભારત સાથે સ્પર્ધા કરશે. નોંધનીય છે કે નરવણે ૩૧ ડિસેમ્બર, ૨૦૧૯ થી ૩૦ એપ્રિલ, ૨૦૨૨ સુધી આર્મી ચીફ તરીકે સેવા આપી હતી.
તેમણે ભાર મૂક્યો કે ભારતે બળનો ઉપયોગ કરવાને બદલે વાતચીત અને રાજદ્વારી માધ્યમો દ્વારા ચીન સાથેના મતભેદોને ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરવો જોઈએ. “બળનો ઉપયોગ હંમેશા છેલ્લો ઉપાય હોવો જોઈએ,” તેમણે કહ્યું. તેમણે એ પણ ભાર મૂક્યો કે ભારતે કોઈપણ સંભવિત દુઃસાહસને રોકવા માટે વિશ્વસનીય લશ્કરી તૈયારી જાળવી રાખવી જોઈએ. તેમણે કહ્યું, “જોતમે શાંતિ ઇચ્છતા હો, તો યુદ્ધ માટે તૈયાર રહો.”