મહારાષ્ટ્રમાં ’મુખ્યમંત્રી માઝી લડકી બહિન યોજના’ હેઠળ ૭૦ લાખ મહિલા લાભાર્થીઓને ગેરલાયક ઠેરવી છે
મહારાષ્ટ્ર સરકારની મુખ્ય યોજના, ’મુખ્યમંત્રી માઝી લડકી બહિન યોજના’ હેઠળ લગભગ ૭૦ લાખ લાભાર્થીઓ, એક વિશાળ ઇ કેવાયસી અને પાત્રતા ચકાસણી ઝુંબેશ બાદૃ અયોગ્ય હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. આ પગલાને કારણે, ૧,૫૦૦ પિયાની માસિક નાણાકીય સહાય મેળવતી મહિલાઓની સંખ્યામાં નોંધપાત્ર ઘટાડો થયો છે. મહિલા અને બાળ વિકાસ રાજ્યમંત્રી મેઘના બોર્ડીકરે જણાવ્યું હતું કે વારંવાર સમયમર્યાદૃા લંબાવવા અને જાગૃતિ અભિયાનો છતાં, મોટી સંખ્યામાં લાભાર્થીઓ ફરજિયાત ઇ કેેવાયસી પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં નિષ્ફળ ગયા.
મેઘના બોર્ડીકરે કહૃાું, “અમે ઇ કેવાયસીની સમયમર્યાદૃા લગભગ ચાર થી પાંચ મહિના લંબાવી હતી. પૂરતો સમય આપ્યા પછી પણ, લગભગ ૭ મિલિયન મહિલાઓએ પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરી ન હતી. આ સૂચવે છે કે તેમાંથી ઘણી ખરેખર લાયક લાભાર્થીઓ નહોતી.
વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલા મહાયુતિ સરકારની મુખ્ય કલ્યાણકારી પહેલોમાંની એક તરીકે શ કરાયેલ, આ યોજના શઆતમાં સમગ્ર મહારાષ્ટ્રમાં આશરે ૨૪.૬ મિલિયન મહિલા લાભાર્થીઓને આવરી લેતી હતી. જો કે, આધાર પ્રમાણીકરણ, બેંક ખાતાની ચકાસણી અને પાત્રતા માપદૃંડોની સંપૂર્ણ ચકાસણી પછી, ફેબ્રુઆરી ૨૦૨૬ માટે ચુકવણી મેળવનારા લાભાર્થીઓની સંખ્યા ઘટાડીને આશરે ૧૭.૬ મિલિયન કરવામાં આવી હતી.
મહિલા અને બાળ કલ્યાણ વિભાગના અધિકારીઓએ અહેવાલ આપ્યો છે કે ચકાસણી પ્રક્રિયા દૃરમિયાન, ડુપ્લિકેટ અરજીઓ, આધાર વિગતોમાં વિસંગતતાઓ, ખોટી બેંક માહિતી અને આવક પાત્રતા માપદૃંડોને પૂર્ણ ન કરતા લાભાર્થીઓની ઓળખ કરવામાં આવી હતી. યોજનાના ઝડપી અમલીકરણ દૃરમિયાન અનિયમિતતાઓ અને અપૂરતી ચકાસણી અંગે િંચતાઓને પગલે, રાજ્ય સરકારે ી-ઝ્ર ફરજિયાત બનાવ્યું હતું.
યાદૃીમાંથી લાભાર્થીઓને મોટા પાયે દૃૂર કરવાથી મહારાષ્ટ્રના તિજોરી પરના નાણાકીય બોજમાં પણ નોંધપાત્ર ઘટાડો થવાની અપેક્ષા છે. મહારાષ્ટ્રના ૨૦૨૬-૨૭ના બજેટમાં, લાભાર્થી ચકાસણી અભિયાનને પગલે, ’લડકી બહુ યોજના’ માટે ફાળવણીમાં ૨૬% ઘટાડો કરવામાં આવ્યો છે. આ રકમ ૨૦૨૫-૨૬માં ફાળવવામાં આવેલા ૩૬,૦૦૦ કરોડથી ઘટાડીને ૨૬,૫૦૦ કરોડ કરવામાં આવી છે. બજેટ દૃસ્તાવેજોનો અંદૃાજ છે કે આ સ્ક્રીનીંગ પ્રક્રિયા પછી લાભાર્થીઓની સંખ્યા આશરે ૧૫.૩ મિલિયન મહિલાઓ સુધી મર્યાદિૃત રહેશે.
સરકારના દૃાવા છતાં કે નિયમોનું પાલન કરવા માટે પૂરતો સમય આપવામાં આવ્યો છે, ઘણી મહિલાઓએ જણાવ્યું હતું કે ટેકનિકલ સમસ્યાઓ અને પ્રક્રિયાગત અવરોધોને કારણે તેઓ ડિસેમ્બર પછી તેમના દસ્તાવેજો સુધારવા અથવા અપડેટ કરવામાં અસમર્થ રહૃાા છે. રાજ્યના આંતરિક વિસ્તારની અન્ય એક લાભાર્થી રેખા િંશદૃેએ જણાવ્યું હતું કે સમયમર્યાદૃા લંબાવવામાં આવી હોવા છતાં, તેઓ ી-ઝ્ર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવામાં અસમર્થ રહૃાા છે. પોર્ટલે વારંવાર ભૂલો દૃર્શાવી હતી. સ્થાનિક ઓપરેટરોએ કહૃાું હતું કે સમયમર્યાદૃા પછી કોઈ અપડેટ શક્ય નથી. હું મારા ઘરના ખર્ચ અને મારા બાળકોના શિક્ષણ માટે આ પૈસા પર આધાર રાખું છું.
મેં મારા બધા દસ્તાવેજો સબમિટ કર્યા, પરંતુ મારા આધાર સાથે જોડાયેલા મોબાઇલ નંબરમાં સમસ્યા હતી. ડિસેમ્બર પછી, અધિકારીઓએ મને કહૃાું કે સિસ્ટમમાં કોઈ ફેરફાર કરી શકાતો નથી. મેં ઘણી વખત કેન્દ્રની મુલાકાત લીધી, પરંતુ મારી અરજી પેન્ડિંગ રહી.
સરકારે વારંવાર લાભાર્થીઓને ી-ઝ્ર પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરવા માટે અપીલ કરી. આ હેતુ માટે શિબિરો યોજવામાં આવ્યા હતા, અને સમયમર્યાદૃા ઘણી વખત લંબાવવામાં આવી હતી. પ્રક્રિયા પૂર્ણ કરનારા સાચા લાભાર્થીઓને કોઈ વિક્ષેપ વિના લાભ મળી રહૃાો છે. બાકી હપ્તાઓનું વિતરણ હાલમાં ચાલુ છે. માર્ચ અને એપ્રિલ ૨૦૨૬ માટે હપ્તાઓનું વિતરણ વાસ્તવિક લાભાર્થીઓ માટે ચાલી રહૃાું છે. યોજના માર્ગદર્શિકા મુજબ પાત્ર મહિલાઓને લાભ મળતો રહેશે.
ગ્રામીણ મહારાષ્ટ્રમાં મહિલા જૂથો સાથે કામ કરતા કાર્યકરોએ જણાવ્યું હતું કે નબળા ઇન્ટરનેટ કનેક્ટિવિટી, ડિજિટલ સાક્ષરતાનો અભાવ, આધાર ડેટામાં મેળ ખાતી નથી અને વારંવાર બદલાતી સમયમર્યાદૃા અંગે મૂંઝવણને કારણે ઘણા વાસ્તવિક લાભાર્થીઓ યોજનામાંથી બાકાત રહી ગયા હોઈ શકે છે. તેમણે સરકારને ભૂલથી ગેરલાયક ઠરેલી મહિલાઓ માટે અંતિમ ફરિયાદ
નિવારણ પદ્ધતિ સ્થાપિત કરવા વિનંતી કરી. જોકે, મેઘના બોર્ડીકરે ભાર મૂક્યો હતો કે સરકારે નિયમોનું પાલન સુનિશ્ર્ચિત કરવા માટે વ્યાપક પ્રયાસો કર્યા છે.