નેપાળમાં થયેલી આ દુર્ઘટનાને એક અઠવાડિયા વીતી ગયો છે, પરંતુ કાટમાળ વચ્ચે પ્રિયજનોની શોધ ચાલુ છે. બચાવ કામગીરી યુદ્ધના ધોરણે ચાલી રહી છે, પરંતુ આ દુર્ઘટનાનું પ્રમાણ એટલું મોટું છે કે તેને દુર કરવામાં વર્ષો લાગશે. ગ્લેશિયર તળાવ ફાટવાથી થયેલી આ દૃુર્ઘટનામાં એક હજારથી વધુ લોકો મૃત્યુ પામ્યા છે, જ્યારે ૪,૦૦૦ થી વધુ લોકો ગુમ થયાના અહેવાલ છે. દરમિયાન આઇઆઇટી મંડી દ્વારા હાથ ધરવામાં આવેલા એક અભ્યાસમાં ચોંકાવનારી માહિતી બહાર આવી છે. આશરે ૨૦૦ ગ્લેશિયર તળાવોના અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે ૯ થી ૧૨ ખતરનાક સ્થિતિમાં છે. આ તળાવોને ગંભીર તરીકે વર્ગીકૃત કરી શકાય છે. પીગળતા હિમનદીઓના કારણે તેમનું કદ વધી રહૃાું છે, અને જો તે ફાટી જાય તો તે વ્યાપક વિનાશનું કારણ બની શકે છે.
આઇઆઇટી મંડી ખાતે સિવિલ એન્ડ એન્વાયર્નમેન્ટલ એન્જિનિયિંરગ સ્કૂલના એસોસિયેટ પ્રોફેસર અને સ્થાપક અધ્યક્ષ ડેરિક્સ પી. શુક્લાએ જણાવ્યું હતું કે હિમાચલ પ્રદૃેશમાં ઘણા ગ્લેશિયર-સંચાલિત તળાવોનું કદ છેલ્લા દાયકામાં ૩૦ થી ૬૦ ટકા વધ્યું છે. આનાથી ભવિષ્યમાં ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ લડ જેવી ઘટનાઓનું જોખમ વધી શકે છે. નેપાળમાં આ આફત પણ ગ્લેશિયલ લેક આઉટબર્સ્ટ લડને કારણે થઈ હતી.
શુક્લાના મતે, હિમાલયના પ્રદૃેશોમાં વધતા પ્રવાસન અને પ્રદૃૂષણ પણ હિમનદીઓના ઝડપી પીગળવામાં ફાળો આપી રહૃાા છે. પર્વતીય વિસ્તારોમાં, વાહનોની અવરજવર અને માનવ પ્રવૃત્તિઓમાંથી નીકળતો કાર્બન અને ધૂળ હિમનદીઓ પર એકઠા થાય છે. આ બરફની સપાટી પર કાળો પડ બનાવે છે. આ કાળો પડ સૂર્યની ઉર્જાને વધુ શોષી લે છે અને પીગળવાની પ્રક્રિયાને વેગ આપે છે.
તેમણે સમજાવ્યું કે હિમાલયના પ્રદૃેશમાં પર્માફ્રોસ્ટ પણ હાજર છે. પર્માફ્રોસ્ટ એ પૃથ્વીની સપાટી નીચે ખડકો, માટી અને રેતીનો એક સ્તર છે જે સતત થીજી જવાને કારણે, તાપમાનમાં વધારો થવાથી ઓગળવા લાગે છે. પીગળવાથી ઉપરના સ્તરને અસ્થિર બનાવે છે, જેનાથી પર્વતીય વિસ્તારોમાં ભૂસ્ખલન અને અન્ય કુદરતી આફતોનું જોખમ વધે છે. હિમનદી તળાવ ફાટવાની સાથે, પીગળતું પર્માફ્રોસ્ટ પણ નેપાળમાં આવેલા વિનાશક પૂરનું મુખ્ય પરિબળ હતું, જેના પરિણામે આવી વિનાશક આફત આવી.
તેમણે ભાર મૂક્યો કે પર્વતોમાં કનેક્ટિવિટી સુધારવાના પ્રયાસો સારા છે, પરંતુ તેને નિયંત્રિત રીતે રાખવા જોઈએ. ટનલ અને અન્ય માળખાગત સુવિધાઓના નિર્માણ સાથે, પ્રવાસીઓ હવે આખું વર્ષ પર્વતીય વિસ્તારોની મુલાકાત લે છે. આના કારણે ગ્લેશિયર પર પ્રદૃૂષણ અને ધૂળ એકઠી થઈ રહી છે.
તેમણે કહૃાું કે રાષ્ટ્રીય આપત્તિ વ્યવસ્થાપન સત્તામંડળએ ચાર તળાવો ઓળખ્યા છે જેના પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવાની જર છે આઇઆઇટી મંડીએ ઓછામાં ઓછા નવ તળાવો ઓળખ્યા છે જે ગંભીર તબક્કામાં છે. તેમણે સમજાવ્યું કે હિમાચલ પ્રદૃેશમાં આ તળાવોનું કદૃ છેલ્લા ૧૦ વર્ષમાં ૩૦ થી ૬૦ ટકા વધ્યું છે.
શુક્લાએ કહૃાું, “અમે રાજ્યમાં ૨,૦૦૦ થી વધુ તળાવો પર સંશોધન કર્યું અને અનેક હિમનદૃીઓનો અભ્યાસ કર્યો. એનડીએમએએ હિમાચલ પ્રદૃેશમાં ચાર હિમનદી તળાવો ઓળખ્યા છે જે ભવિષ્યમાં ખતરો ઉભો કરી શકે છે ઘેપન તળાવ, વાસુકી તળાવ, કાશાંગ તળાવ અને બાસ્પા નજીકનું એક તળાવ. આના પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવાની જર છે. જોકે, બે પ્રકારના સર્વેક્ષણોના આધારે,આઇઆઇટી મંડીએ ૯ થી ૧૨ તળાવો ઓળખ્યા છે જે ગંભીર ગણી શકાય. સામાન્ય લોકો માટે જોખમ અંગે, ઘેપન તળાવ, યોચે અને કાલી કુંડ સૌથી મોટો ખતરો છે, કારણ કે તે સતત બદલાતા રહે છે અને દર વર્ષે કદમાં વધારો કરી રહૃાા છે. જ્યારે વાસુકી તળાવનું કદ પણ બદલાઈ રહૃાું છે, ત્યારે નીચે તરફ કેટલાક કિલોમીટર સુધી માનવ વસાહતોની ગેરહાજરી જોખમ ઘટાડે છે. છેલ્લા દસ વર્ષમાં હિમાચલમાં આ તળાવોમાં ૩૦-૬૦ ટકાનો વધારો થયો છે.”
આઇઆઇટી મંડીનું સંશોધન નેપાળમાં આવેલા વિનાશક પૂરની પૃષ્ઠભૂમિ સામે આવે છે. ૨૬ ઓગસ્ટે નેપાળમાં આવેલા વિનાશક પૂર પછી તે વધુ મહત્વપૂર્ણ બન્યું છે. એક સિદ્ધાંત મુજબ, એક હિમનદી તૂટી પડી અને ભૂસ્ખલન થયું. એવું નોંધાયું હતું કે હિમનદૃીનો એક ભાગ લહેન્ડે ખોલા નદીમાં પડ્યો, જેનાથી એક કૃત્રિમ તળાવ બન્યું. તળાવ તૂટવાથી આખો પ્રવાહ ભોટેકોશી નદીમાં ભળી ગયો. ભોટેકોશી એ લહેન્ડે ખોલાની ઉપનદીછે અને ચીનથી નેપાળ તરફ વહે છે. ભોટેકોશી નદીના પૂરે નેપાળમાં વિનાશ મચાવ્યો હતો.
એ નોંધવું જોઈએ કે નેપાળમાં આપત્તિ પછી હાઇડ્રોપાવર પ્રોજેક્ટ્સની ટનલમાં ફસાયેલા કામદૃારોને બચાવવાના પ્રયાસો ચાલી રહૃાા છે. ઘણી ટનલ કાદવથી ભરેલી છે, જેમ કે ટૂથપેસ્ટથી ભરેલી નળી. આનો અર્થ એ છે કે ટનલની અંદર જીવતા ફસાયેલા લોકો માટે અથવા ડ્રોન માટે સરળતાથી નેવિગેટ કરવા માટે કોઈ જગ્યા બાકી નથી.